Najważniejsze
- •Nieufność wobec szczepień wynika nie tylko z braku wiedzy, ale też z mechanizmów psychologicznych: zaufania do źródeł, interpretacji informacji i błędów poznawczych.
- •Skuteczna komunikacja zdrowotna powinna wyjaśniać, a nie nakazywać — życzliwy dialog z pacjentem zwiększa szansę na akceptację szczepień.
- •Z czasem pamięć o chorobach zakaźnych słabnie, a to paradoksalnie obniża poczucie potrzeby szczepień u kolejnych pokoleń.
- •Teorie spiskowe i poczucie braku kontroli mogą wzmacniać opór wobec szczepień, dlatego ważna jest edukacja w ocenie wiarygodności źródeł.
- •Ochrona zdrowia publicznego wymaga nie tylko dostępności preparatów, ale też zaufania społecznego i dobrej komunikacji kryzysowej.
Prof. Wojciech Kulesza 6 czerwca 2026 r. wskazał, że nieufność wobec szczepień ma głównie źródła psychologiczne i zagraża zdrowiu publicznemu.
Prof. Wojciech Kulesza z Uniwersytetu SWPS powiedział 6 czerwca 2026 r., że nieufność wobec szczepień ma przede wszystkim źródła psychologiczne. Według eksperta to nie same dane naukowe decydują o postawach wobec szczepień, lecz sposób ich interpretowania i to, komu ludzie ufają. Temat ten nabiera znaczenia, bo poziom wyszczepienia w wielu krajach spada, a szczepienia pozostają jednym z najskuteczniejszych narzędzi ochrony zdrowia publicznego.
Psychologia decyzji o szczepieniach
Kulesza jest współautorem książki „Vaccines and Vaccinations: A Psychological Perspective”, która zbiera badania nad decyzjami dotyczącymi szczepień oraz skutecznością różnych metod komunikacji. Autorzy analizowali m.in. wpływ moralności, błędów poznawczych, teorii spiskowych, autorytetów i presji społecznej. Ich celem było wskazanie rozwiązań, które mogą zwiększać zaufanie do zaleceń medycznych i zmniejszać podatność na dezinformację podczas kolejnych epidemii i pandemii.
Jednym z wniosków opisanych przez psychologa jest to, że kluczowe znaczenie ma edukacja młodych ludzi w ocenie wiarygodności źródeł. Kulesza wyjaśnił, że nastolatkowie, którzy w przyszłości sami będą decydować o szczepieniach swoich dzieci, powinni uczyć się nie tylko odbioru treści przekazu, ale też sprawdzania, kto go formułuje i czy ma kompetencje w danej dziedzinie. Badacze uznali, że taka umiejętność może ograniczać wpływ fałszywych informacji zdrowotnych.
Ekspert zwrócił też uwagę, że nieufność wobec szczepień może narastać wraz z upływem czasu. Kolejne pokolenia coraz rzadziej pamiętają choroby opanowane dzięki szczepieniom. Osoby urodzone w połowie XX wieku widziały skutki polio i innych infekcji, ich dzieci znały je już głównie z opowieści, a wnuki nie mają z nimi osobistych doświadczeń. W ocenie Kuleszy sukces szczepień paradoksalnie osłabia dziś poczucie ich potrzeby.
Dezinformacja i brak zaufania
Psycholog wskazał także na rolę teorii spiskowych i poczucia braku kontroli. Jego zdaniem część osób traktuje takie narracje jako proste wyjaśnienie złożonych zjawisk i sposób na odzyskanie złudnego wpływu na sytuację. Znaczenie ma również styl komunikacji lekarzy i instytucji. Gdy przekaz brzmi jak rozkaz, a nie wyjaśnienie, pacjenci częściej szukają informacji u osób, które mówią do nich życzliwie i budują relację.
Kontekst tej debaty wykracza poza indywidualne decyzje pacjentów. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, dezinformacja i słabnąca pamięć o chorobach zakaźnych wpływają na postawy wobec szczepień. Kulesza podkreślił też, że niezbędna jest uczciwa komunikacja o korzyściach i ryzykach oraz większa rola psychologów społecznych w przygotowaniu społeczeństwa na przyszłe kryzysy zdrowotne.
W praktyce oznacza to, że sama medycyna nie wystarczy, by utrzymać wysokie zaufanie do szczepień. Potrzebne są działania edukacyjne, które uczą oceny źródeł i wzmacniają dialog między lekarzem a pacjentem. To może mieć znaczenie przy kolejnych epidemiach, gdy skuteczność programów szczepień będzie zależeć nie tylko od dostępności preparatów, ale też od gotowości ludzi do ich przyjęcia.
Słownik pojęć
- nieufność wobec szczepień
- Sceptyczne lub negatywne nastawienie do szczepień, wynikające m.in. z obaw, braku zaufania do instytucji lub podatności na dezinformację.
- błędy poznawcze
- Systematyczne odchylenia w myśleniu i ocenie informacji, które mogą prowadzić do błędnych wniosków.
- teorie spiskowe
- Narracje zakładające istnienie ukrytych, często wrogich działań wpływających na wydarzenia publiczne.
- dezinformacja zdrowotna
- Fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje dotyczące zdrowia, leczenia i profilaktyki.
- zaufanie do autorytetów
- Skłonność do uznawania za wiarygodne osób lub instytucji postrzeganych jako kompetentne i godne zaufania.
- komunikacja medyczna
- Sposób przekazywania informacji między personelem medycznym a pacjentem, mający wpływ na zrozumienie zaleceń i ich akceptację.
