Najważniejsze
- •Prezydent Karol Nawrocki skierował nowelizację ustawy o prawach pacjenta (tzw. Lex Szarlatan) do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej, co wstrzymuje jej wejście w życie.
- •Prezydent złożył w Sejmie własny projekt nowelizacji Kodeksu karnego, który przenosi odpowiedzialność za propagowanie pseudomedycyny na ścieżkę karną.
- •Naczelna Rada Lekarska krytykuje prezydencki wymóg udowodnienia umyślności działania i proponuje wprowadzenie kary do 3 lat więzienia za nakłanianie do rezygnacji z leczenia.
- •Spór prawny toczy się w obliczu gwałtownego wzrostu liczby odmów obowiązkowych szczepień dzieci w Polsce (z 5 tys. w 2010 r. do ponad 80 tys. w 2023 r.).
Prezydent Karol Nawrocki skierował 22 sierpnia 2026 roku do Trybunału Konstytucyjnego ustawę o prawach pacjenta. Jednocześnie złożył w Sejmie własny projekt zmian w Kodeksie karnym, wymierzony w pseudomedycynę.
Prezydent Karol Nawrocki skierował 22 sierpnia 2026 roku do Trybunału Konstytucyjnego rządową nowelizację ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Wniosek został złożony w trybie kontroli prewencyjnej. Jednocześnie głowa państwa przedłożyła w Sejmie własny, dwustronicowy projekt nowelizacji Kodeksu karnego oraz ustawy o prawach pacjenta. Decyzja ta wstrzymuje wejście w życie rządowych przepisów, które miały zwalczać pseudomedycynę na drodze administracyjnej.
Rządowy projekt zakładał, że Rzecznik Praw Pacjenta otrzyma uprawnienie do nakładania kar finansowych na osoby stosujące praktyki niezgodne z aktualną wiedzą medyczną. Z kolei prezydencka propozycja przenosi ciężar walki z tym zjawiskiem na ścieżkę karną. Wprowadza ona odpowiedzialność za nakłanianie do zaprzestania lub niepodjęcia leczenia, wyłączając jednocześnie odpowiedzialność karną w przypadku braku umyślności. Kancelaria Prezydenta RP nie przedstawiła w oficjalnym komunikacie szczegółowych zarzutów prawnych skierowanych do Trybunału Konstytucyjnego.
Spór o odpowiedzialność karną i skuteczność przepisów
Naczelna Rada Lekarska skrytykowała prezydencki projekt za wyłączenie odpowiedzialności w przypadku braku umyślności. Przedstawiciele samorządu lekarskiego twierdzą, że wymóg udowodnienia umyślnego wprowadzenia w błąd uczyni nowe przepisy nieskutecznymi. W polskim prawie karnym wykazanie zamiaru przy oszustwach to jednak standardowa zasada, choć w debacie publicznej brakuje obecnie ocen niezależnych karnistów. Rada przedstawiła własną propozycję zmian. Postuluje w niej wprowadzenie art. 160a § 1 Kodeksu karnego, przewidującego karę do 3 lat pozbawienia wolności za nakłanianie do zaniechania leczenia zagrażającego zdrowiu lub życiu. Samorząd lekarski domaga się także karania za promowanie nieskutecznych metod w internecie, nawet jeśli nie stwarzają one bezpośredniego zagrożenia dla życia.
Skala problemu dezinformacji medycznej
Spór dotyczy wyboru metody zwalczania dezinformacji medycznej, która staje się coraz większym problemem społecznym. W Polsce liczba odmów obowiązkowych szczepień u dzieci wzrosła z około 5 tysięcy w 2010 roku do ponad 80 tysięcy w 2023 roku. Jednocześnie rynek suplementów diety osiągnął wartość szacowaną na 6,5–7 miliardów złotych rocznie. Dotychczasowe próby skazywania propagatorów pseudomedycyny na podstawie ogólnych przepisów o oszustwie lub narażeniu życia rzadko przynosiły skutek. Wynikało to głównie z trudności w udowodnieniu bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego. W materiałach prezentujących stanowisko środowiska medycznego pominięto opinie przedstawicieli branży medycyny niekonwencjonalnej oraz organizacji pacjenckich, które popierają dostęp do metod komplementarnych.
Decyzja prezydenta oznacza zamrożenie rządowych przepisów do czasu wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny. W praktyce opóźni to wdrożenie systemowych narzędzi walki z pseudomedycyną i zmusi parlament do wypracowania nowych rozwiązań prawnych.
Skala problemu dezinformacji medycznej w Polsce
Dane przytoczone w tekście artykułu dotyczące skali dezinformacji medycznej.
Porównanie podejść do walki z pseudomedycyną
Projekt rządowy (Lex Szarlatan)
Projekt prezydencki
Propozycja Naczelnej Rady Lekarskiej (NRL)
O Lex szarlatan: Bartłomiej Chmielowiec, Rzecznik Praw Pacjenta
Słownik pojęć
- Kontrola prewencyjna TK
- Procedura, w której Prezydent RP przed podpisaniem ustawy kieruje ją do Trybunału Konstytucyjnego w celu zbadania jej zgodności z Konstytucją. Wstrzymuje to wejście w życie ustawy do czasu wydania wyroku.
- Lex Szarlatan
- Potoczne określenie rządowej nowelizacji przepisów mających na celu ograniczenie działalności uzdrowicieli i promowania metod leczenia niezgodnych z wiedzą medyczną.
- Pseudomedycyna
- Działania lub metody terapeutyczne niemające potwierdzenia w badaniach naukowych i aktualnej wiedzy medycznej, często stwarzające zagrożenie dla zdrowia pacjentów.
- Umyślność (w prawie karnym)
- Świadome i celowe zachowanie sprawcy, który chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewiduje taką możliwość i na to się godzi (zamiar ewentualny).
- Metody komplementarne
- Metody leczenia stosowane równolegle do medycyny konwencjonalnej, mające na celu wspomaganie terapii, niebędące jednak standardowym postępowaniem medycznym.
