Rząd przyjął „lex szarlatan”. Milionowe kary i większe uprawnienia Rzecznika Praw Pacjenta

Rada Ministrów 12 maja 2026 r. przyjęła przygotowany przez Ministerstwo Zdrowia i Biuro Rzecznika Praw Pacjenta projekt nowelizacji ustawy o prawach pacjenta, określany jako „lex szarlatan”. Dokument po raz pierwszy definiuje w prawie praktyki pseudomedyczne, rozszerza kompetencje Rzecznika Praw Pacjenta (RPP) i podnosi maksymalną karę za naruszanie zbiorowych praw pacjentów do 1 mln zł. Zgodnie z rządowymi materiałami „lex szarlatan” ma przeciwdziałać oferowaniu niesprawdzonych metod leczenia oraz działalności osób podszywających się pod specjalistów medycznych. Chodzi o sytuacje, w których udziela się porad lub świadczeń zdrowotnych metodami niezweryfikowanymi naukowo lub niezgodnymi z aktualną wiedzą medyczną, zniechęca pacjentów do diagnostyki i terapii opartych na dowodach, a działanie jest ukierunkowane na osiągnięcie korzyści majątkowej lub osobistej. W toku konsultacji doprecyzowano, że konieczny jest element umyślności oraz cel uzyskania takiej korzyści. Projekt znacząco wzmacnia uprawnienia Rzecznika Praw Pacjenta. RPP zyska możliwość wydawania publicznych ostrzeżeń wobec podmiotów, których praktyki mogą zagrażać życiu lub zdrowiu pacjentów, na wzór kompetencji prezesa UOKiK. Będzie też mógł wydawać decyzje tymczasowe, nakazujące natychmiastowe wstrzymanie określonych działań do czasu zakończenia postępowania. Nowe przepisy obejmą nie tylko podmioty wpisane do rejestru podmiotów wykonujących działalność leczniczą, ale również firmy działające wyłącznie na podstawie wpisu do CEIDG, a także pozwolą karać podmioty, które formalnie zakończyły działalność. Maksymalna kara za naruszenie zbiorowych praw pacjentów ma wzrosnąć z 500 tys. do 1 mln zł. Za brak współpracy z RPP, w tym niewydanie żądanych dokumentów czy utrudnianie postępowania, projekt przewiduje podniesienie górnej granicy sankcji z 50 tys. do 100 tys. zł. W uzasadnieniu opisano zasady wymiaru kar, w tym uwzględnianie okoliczności łagodzących, obciążających oraz powtarzalności naruszeń. Według rządu nowe przepisy mają wejść w życie po trzech miesiącach od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw; w komunikatach wskazywana jest orientacyjna data 1 września 2026 r. Minister zdrowia Jolanta Sobierańska‑Grenda podkreśliła, że celem projektu jest walka z pseudomedycyną i dezinformacją zagrażającą życiu pacjentów. Rzecznik Praw Pacjenta Bartłomiej Chmielowiec ocenił, że szarlatani wykorzystują media społecznościowe do manipulowania lękiem i nadzieją pacjentów, a państwo nie może wobec tego pozostawać bierne. W ocenie skutków regulacji rząd wskazał m.in. na niemal dwukrotny wzrost liczby uchyleń od obowiązkowych szczepień – z 48,6 tys. w 2019 r. do 87,3 tys. w 2023 r. W uzasadnieniu projektu przywołano także skalę rynku usług paramedycznych. Według danych z CEIDG w działalności paramedycznej i alternatywnej zarejestrowanych jest łącznie blisko 40 tys. podmiotów. Gabinety te oferują m.in. „leczenie” boreliozy, nowotworów, autyzmu czy chorób autoimmunologicznych metodami takimi jak biorezonans, plazmoterapia czy programy holistyczne, często połączone ze zniechęcaniem do standardowych terapii onkologicznych. Rząd wskazuje te praktyki jako przykład działań, które mają zostać objęte nową regulacją. Projekt był przedmiotem szerokich konsultacji publicznych. Ministerstwo Zdrowia i RPP otrzymały ponad 4 tys. uwag od około 120 organizacji i podmiotów. W ich wyniku doprecyzowano definicję praktyk pseudomedycznych, wprowadzono wymóg umyślności przy części sankcji oraz wykreślono z katalogu zbiorowych praw pacjentów zapis o „organizowaniu strajku”. Krytycy zgłaszali obawy przed zbyt szeroką definicją pseudomedycyny i ryzykiem uznaniowości decyzji RPP. Projekt „lex szarlatan” trafi teraz do Sejmu. W trakcie prac parlamentarnych możliwe są kolejne poprawki, w tym doprecyzowanie definicji praktyk pseudomedycznych oraz procedur odwoławczych od decyzji RPP. Dla rynku medycznego i paramedycznego oznacza to perspektywę nowych, znacznie ostrzejszych reguł gry i centralnej roli Rzecznika Praw Pacjenta w wyznaczaniu granicy między dopuszczalnymi usługami a zakazaną pseudomedycyną.