Najważniejsze
- •Około 2,7 miliarda ludzi (34% populacji Ziemi) było narażonych na ekstremalne stężenia ozonu przyziemnego w 2026 roku.
- •Azja jest najbardziej poszkodowanym regionem – 53% populacji przebywało w strefie ekstremalnie złej jakości powietrza.
- •Zanieczyszczenie ozonem przyziemnym odpowiada za około 60 tysięcy przedwczesnych zgonów rocznie w samej Europie.
- •Zjawisko potęgowane jest przez tak zwany paradoks ozonowy – wzrost temperatury i fale upałów przyspieszają powstawanie ozonu mimo redukcji emisji spalin.
- •Głównymi czynnikami wyzwalającymi w 2026 roku były fale upałów, pożary lasów oraz rozpoczęcie cyklu klimatycznego El Niño.
Trzydzieści cztery procent populacji świata od stycznia do połowy września 2026 roku przebywało w strefie ekstremalnego zanieczyszczenia ozonem przyziemnym – wynika z najnowszego raportu unijnej służby Copernicus.
Od 1 stycznia do 15 września 2026 roku aż 34 proc. populacji świata – czyli około 2,7 miliarda ludzi – przebywało w strefie ekstremalnie złej jakości powietrza wywołanej wysokim stężeniem ozonu przyziemnego. Dane te pochodzą z raportu Atmosphere Watch, opublikowanego 30 września przez unijną służbę monitorowania atmosfery Copernicus. Problem w największym stopniu dotknął mieszkańców Azji, gdzie normy jakości powietrza przekroczono w przypadku 53 proc. populacji.
Sytuacja w poszczególnych regionach i wpływ na zdrowie
Kolejne 22 proc. mieszkańców Azji oddychało powietrzem o jakości określanej jako bardzo zła. Najwyższe stężenia tego gazu badacze zarejestrowali w metropoliach takich jak Nowe Delhi, Dhaka, Czongcing oraz Lahore. W Ameryce Północnej złą lub bardzo złą jakość powietrza odnotowano u dwóch trzecich populacji, natomiast w Europie wskaźnik ten objął 45 proc. mieszkańców. Najlepsze parametry powietrza zarejestrowano w Oceanii i Ameryce Południowej.
Pomiary przeprowadzone przez służbę Copernicus wykazały przekroczenie poziomu odniesienia zalecanego przez Światową Organizację Zdrowia, który wynosi 100 mikrogramów na metr sześcienny w uśrednieniu ośmiogodzinnym. Przedstawiciel Europejskiej Agencji Środowiska, Ian Marnane, przekazał podczas briefingu prasowego, że zanieczyszczenie ozonem przyziemnym wiąże się z około 60 tysiącami przedwczesnych zgonów rocznie na terenie Europy.
Przyczyny powstania zanieczyszczeń i paradoks ozonowy
Ozon przyziemny powstaje w troposferze w wyniku reakcji chemicznych z udziałem spalin samochodowych, emisji przemysłowych oraz gazów z pożarów, zachodzących pod wpływem intensywnego promieniowania słonecznego i wysokiej temperatury. W 2026 roku rekordowe stężenia tego zanieczyszczenia wywołało nałożenie się fal upałów na pożary lasów i upraw rolniczych w Azji, Europie i Ameryce Północnej, a także rozpoczęcie w czerwcu cyklu klimatycznego El Niño. Służba Copernicus opracowała dane na podstawie obserwacji satelitarnych połączonych z modelowaniem komputerowym. Dyrektor instytutu, Laurence Rouil, zaznaczyła w raporcie, że zanieczyszczenie powietrza nie zatrzymuje się na granicach państw i może pokonywać tysiące kilometrów między kontynentami.
Rosnące stężenie ozonu uwypukla tak zwany paradoks ozonowy w polityce środowiskowej. Mimo skutecznej redukcji emisji pyłów zawieszonych oraz spalin w Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych, coraz częstsze fale upałów przyspieszają reakcje chemiczne w atmosferze. Zjawisko to niweluje dotychczasowe efekty regulacji prawnych nastawionych na ograniczenie emisji przemysłowych i transportowych.
Narażenie populacji na złą i bardzo złą jakość powietrza z powodu ozonu przyziemnego według regionów
| Region | Odsetek populacji dotknięty złą/ekstremalną jakością powietrza | Kluczowe metropolie / Uwagi |
|---|---|---|
| Azja | 75% (53% ekstremalnie zła, 22% bardzo zła) | Nowe Delhi, Dhaka, Czongcing, Lahore |
| Ameryka Północna | ok. 66% (dwie trzecie) | Wpływ fal upałów i pożarów lasów |
| Europa | 45% | Ok. 60 tys. przedwczesnych zgonów rocznie |
| Oceania i Ameryka Południowa | Najniższy odsetek | Najlepsze zarejestrowane parametry powietrza |
Raport Copernicus Atmosphere Watch / Europejska Agencja Środowiska
Mechanizm powstawania i rozprzestrzeniania się ozonu przyziemnego
Służba Monitorowania Atmosfery Copernicus (CAMS)
Słownik pojęć
- Ozon przyziemny (troposferyczny)
- Ozon występujący w najniższej warstwie atmosfery (troposferze), będący groźnym zanieczyszczeniem wtórnym i silnym utleniaczem szkodliwym dla zdrowia oraz roślinności.
- Troposfera
- Najniższa warstwa atmosfery ziemskiej (do ok. 10–15 km wysokości), w której zachodzą zjawiska pogodowe i gromadzą się zanieczyszczenia powietrza.
- Paradoks ozonowy
- Zjawisko polegające na tym, że mimo zmniejszenia emisji spalin samochodowych i przemysłowych, stężenie ozonu przyziemnego rośnie na skutek coraz wyższych temperatur i intensywniejszego nasłonecznienia.
- El Niño
- Zjawisko klimatyczne polegające na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokich temperatur powierzchni wody w strefie równikowej Oceanu Spokojnego, wpływające na pogodę na całym świecie.
- Poziom odniesienia WHO
- Stężenie ustalone przez WHO (100 µg/m³ w uśrednieniu 8-godzinnym), powyżej którego jakość powietrza stwarza ryzyko dla zdrowia ludzi.
