Niższe stawki NFZ za badania ponad limit. Szpitale tną nadwykonania, kolejki rosną

Od 1 kwietnia 2026 r. Narodowy Fundusz Zdrowia stosuje obniżone stawki za badania wykonane ponad limit rocznego kontraktu. Skłoniło to wiele szpitali do ograniczenia liczby badań tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, gastroskopii i kolonoskopii do poziomu finansowanego w całości przez Fundusz. Już po miesiącu placówki sygnalizują wyraźne wydłużenie terminów, szczególnie dla pacjentów kierowanych w trybie stabilnym. Zgodnie z zarządzeniem prezesa NFZ świadczeniodawcy otrzymują 50 proc. katalogowej wyceny za nadlimitowe badania TK i MR oraz 60 proc. za gastroskopie i kolonoskopie. Ze stawki degresywnej wyłączono dzieci i młodzież do 18. roku życia, pacjentów z kartą DiLO oraz badania realizowane w programie przesiewowym raka jelita grubego. Ministerstwo Zdrowia i NFZ deklarują, że zmiana ma przynieść około 625 mln zł „uwolnionych” środków rocznie, które mają zostać przesunięte na inne potrzeby systemu, bez wskazania szczegółowych kierunków. Dyrektorzy szpitali mówią, że przy obniżonych stawkach nie mogą sobie pozwolić na dotychczasowy poziom nadwykonań. W Szpitalu Miejskim w Gliwicach kolonoskopie w trybie pilnym są obecnie zapisywane na czerwiec 2027 r., a w trybie stabilnym na październik 2027 r., podczas gdy wcześniej terminy były krótsze o wiele miesięcy. W gastroskopii pilne przypadki przyjmowane są na czerwiec 2026 r., stabilne na wrzesień, a na TK i MR pacjenci czekają odpowiednio do września i grudnia. W Oświęcimiu czas oczekiwania pacjentów stabilnych na badania wydłużył się z około trzech do około siedmiu miesięcy, a w trybie pilnym – z maksymalnie miesiąca do około czterech miesięcy. W Szpitalu Specjalistycznym Ducha Świętego w Sandomierzu przed wprowadzeniem stawki degresywnej pacjenci stabilni czekali na kolonoskopię około dwóch miesięcy, a placówka miała do wykonania jeszcze około 200 badań w ramach kontraktu do końca roku. Po wejściu nowych zasad szpital nie odwołuje badań, ale zapowiada dalsze wydłużanie kolejek. Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie, który w 2025 r. przekroczył kontrakt na gastroskopię i kolonoskopię do 140 proc., a w pierwszym kwartale 2026 r. do około 250 proc., po zmianach ograniczył liczbę wykonywanych badań do wysokości limitu. Średni czas oczekiwania na endoskopię wydłużył się tam z około 30 dni do około trzech miesięcy. Nie wszystkie placówki reagują jednak tak samo. Zespół Opieki Zdrowotnej w Końskich informuje, że w pierwszym kwartale 2026 r. wykorzystał kontrakt na gastroskopię w 105 proc., na kolonoskopię w 95 proc., na TK w 86 proc. i na MR w 90 proc., nadal przyjmując pacjentów ponad limit. Wojewódzki Szpital Podkarpacki w Krośnie zapowiada możliwe wydłużenie terminów i przesuwanie badań, a Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku najpierw ogłosiło konieczność zmiany terminów TK i MR, by następnego dnia poinformować, że nie odwołuje żadnych badań, choć przesunęło terminy części pacjentów o 3–6 miesięcy. Wstępne dane Instytutu Sobieskiego, oparte na odpowiedziach 86 placówek, wskazują, że spośród 67 szpitali wykonujących TK lub MR 36 (54 proc.) zadeklarowało ograniczenie dostępności tych badań już miesiąc po wejściu zmian. W tej grupie mediana czasu oczekiwania na MR w trybie pilnym wzrosła z 47 do 63 dni (o 34 proc.), a w trybie stabilnym – z 76 do 96 dni (o 26 proc.). W tomografii komputerowej mediana dla trybu pilnego zwiększyła się z 15 do 20 dni (o 33 proc.), a dla stabilnego – z 34 do 49 dni (o 42 proc.). Jednocześnie niemal połowa badanych placówek nie zgłaszała istotnych zmian w dostępności w pierwszym miesiącu obowiązywania nowych zasad. Zmiana finansowania następuje po okresie kilkuletniego nielimitowanego finansowania tych badań. Od 2019 r. NFZ zniósł limity na TK i MR w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej, a od 2021 r. także na gastroskopię i kolonoskopię. Liczba badań TK wzrosła w tym czasie z około 1,23 mln do około 1,95 mln rocznie, a MR – z około 314 tys. do około 2,48 mln. Początkowo skróciło to kolejki, jednak później liczba oczekujących znów zaczęła rosnąć. Polska ma jednocześnie mniej aparatów TK i MR na milion mieszkańców niż średnia UE, a dostęp do diagnostyki obrazowej jest gorszy niż w wielu krajach zachodnich. NFZ powołuje się także na wyniki kontroli rezonansu magnetycznego, w której przy około 12 tys. świadczeń stwierdzono nieprawidłowości w 8,2 tys., dotyczące m.in. dzielenia badań kręgosłupa na kilka procedur. Wartość skontrolowanych świadczeń wyniosła 4,9 mln zł, z czego ponad 1 mln zł Fundusz uznał za zawyżony. Ministerstwo Zdrowia sugeruje, że placówki mogą częściowo dostosować się do niższych stawek, m.in. przez renegocjację wynagrodzeń personelu, co dyrektorzy szpitali oceniają jako nierealne, wskazując na ryzyko odpływu specjalistów do sektora prywatnego. Resort zdrowia i NFZ zapowiadają monitorowanie wpływu stawek degresywnych na dostępność diagnostyki, lecz na razie brak ogólnopolskich danych o liczbie oczekujących i medianie czasu oczekiwania po 1 kwietnia 2026 r. Dalsze miesiące pokażą, czy ograniczenie nadwykonań doprowadzi do trwałego wydłużenia kolejek dla pacjentów spoza ścieżek onkologicznych i pediatrycznych oraz czy zwiększy się różnica między dostępem do badań w sektorze publicznym i prywatnym.