Najważniejsze
- •NIK stwierdziła przypadki przekazywania materiału genetycznego zagranicznym wykonawcom bez wiedzy i zgody pacjentów, ale nie ustaliła pełnej skali zjawiska ani nie potwierdziła konkretnego wycieku danych.
- •W latach 2022–2025 prezes NFZ wydał 86 decyzji dotyczących badań genetycznych za granicą, jednak część placówek korzystała z zagranicznych podwykonawców poza tym trybem.
- •INNGEN zleciło niemieckiemu podmiotowi 337 badań WES, a wykonawcy nie ujęto w wykazie podwykonawców przedstawionym NFZ.
- •Polska nadal nie ma kompleksowej ustawy regulującej badania genetyczne, a oficjalna ewidencja podmiotów działających w tej dziedzinie jest niepełna.
- •Dostęp do poradnictwa genetycznego wyraźnie się pogorszył: w połowie 2025 r. średni czas oczekiwania na pilną poradę dla dorosłych wynosił 124 dni.
Najwyższa Izba Kontroli opublikowała 22 października 2026 r. wyniki kontroli zlecania badań genetycznych zagranicznym wykonawcom przez Ministerstwo Zdrowia oraz 13 podmiotów leczniczych finansowanych przez NFZ. NIK wskazała przypadki przekazywania materiału genetycznego bez wiedzy i zgody pacjentów, ale nie ustaliła pełnej skali tego zjawiska ani nie potwierdziła konkretnego wycieku danych.
Kontrola objęła placówki działające m.in. w Warszawie, Bydgoszczy, Kielcach, Łodzi, Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu. Od stycznia 2022 r. do 30 września 2025 r. prezes NFZ wydał 86 decyzji dotyczących badań genetycznych wykonywanych za granicą. NIK ustaliła jednak, że część placówek zlecała takie badania zagranicznym podwykonawcom poza tym trybem.
Jednym z opisanych przypadków było INNGEN Laboratorium Badań Genetycznych. W latach 2023–2025 laboratorium zleciło niemieckiemu podmiotowi wykonanie 337 badań sekwencjonowania całego eksomu (WES). Badania rozliczono w ramach umowy z NFZ, ale niemieckiego wykonawcy nie ujęto w wykazie podwykonawców. Materiały z kontroli nie potwierdzają, że wszystkie te badania wykonano bez wiedzy pacjentów. Nie zawierają też stanowisk INNGEN, NFZ ani niemieckiego wykonawcy.
NIK zwróciła uwagę na niepełną ewidencję podmiotów działających w obszarze genetyki. Według stanu na 10 czerwca 2025 r. znajdowało się w niej 260 podmiotów, ale tylko 48 proc. z nich przekazało pełne dane o swojej działalności. Ewidencja nie była obowiązkowym i kompletnym rejestrem wszystkich laboratoriów genetycznych. Izba wskazała także na ryzyko tworzenia przez część zagranicznych laboratoriów własnych baz danych na podstawie przekazanego materiału. Nie potwierdziła jednak istnienia konkretnej bazy zawierającej materiał genetyczny polskich pacjentów ani wycieku DNA.
Polska nie ma jednej ustawy regulującej całość badań genetycznych u ludzi. Zastosowanie mają rozproszone przepisy dotyczące m.in. medycyny laboratoryjnej, działalności leczniczej, praw pacjenta i ochrony danych osobowych. Wszystkie kontrolowane laboratoria posiadały certyfikaty jakości, choć często obejmowały one tylko wybrane badania. Tylko jedno z nich wdrożyło normę ISO 15189 w zakresie metod biologii molekularnej. NIK ogólnie pozytywnie oceniła jakość badań w kontrolowanych placówkach.
Kontrola wykazała także wydłużenie kolejek do poradnictwa genetycznego. Średni czas oczekiwania na poradę dla dorosłych wzrósł w przypadkach pilnych z 48 dni w 2022 r. do 124 dni w połowie 2025 r., a w przypadkach stabilnych — ze 115 do 223 dni. W Małopolsce i na Śląsku oczekiwanie w przypadkach stabilnych wynosiło odpowiednio 488 i 456 dni. Ministerstwo Zdrowia zapowiada zgłoszenie projektu kompleksowej ustawy do wykazu prac legislacyjnych w IV kwartale 2026 r.
Najczęstsze pytania
Czego dotyczyła kontrola NIK?▼
Czy NIK potwierdziła wyciek DNA polskich pacjentów?▼
Na czym polegał przypadek 337 badań WES?▼
Jak długo pacjenci czekali na poradnictwo genetyczne?▼
Słownik pojęć
- WES
- Sekwencjonowanie całego eksomu, czyli analiza fragmentów genomu obejmujących geny kodujące białka.
- Podwykonawca zagraniczny
- Laboratorium lub inny podmiot z siedzibą poza Polską, któremu placówka medyczna zleca wykonanie całości albo części badania genetycznego.
- Poradnictwo genetyczne
- Konsultacja specjalistyczna dotycząca dziedzicznych uwarunkowań chorób, wskazań do badań oraz interpretacji ich wyników.
- Ewidencja podmiotów genetycznych
- Wykaz podmiotów deklarujących działalność w obszarze genetyki, który według NIK nie był obowiązkowym ani kompletnym rejestrem wszystkich laboratoriów.
- ISO 15189
- Międzynarodowa norma określająca wymagania dotyczące jakości i kompetencji medycznych laboratoriów diagnostycznych.
Najważniejsze ustalenia kontroli NIK
| Obszar | Ustalenie | Dane |
|---|---|---|
| Kontrola | Zakres podmiotowy | Ministerstwo Zdrowia i 13 podmiotów leczniczych |
| Badania zagraniczne | Decyzje prezesa NFZ | 86 decyzji od stycznia 2022 r. do 30 września 2025 r. |
| Przypadek INNGEN | Badania WES zlecone w Niemczech | 337 badań w latach 2023–2025 |
| Ewidencja | Podmioty z pełnymi danymi | 48 proc. z 260 podmiotów |
| Poradnictwo pilne | Średni czas oczekiwania dla dorosłych | Wzrost z 48 do 124 dni |
| Poradnictwo stabilne | Średni czas oczekiwania dla dorosłych | Wzrost ze 115 do 223 dni |
Badania genetyczne w kraju i z udziałem zagranicznego wykonawcy
Badanie wykonane w laboratorium krajowym
Badanie z udziałem zagranicznego podwykonawcy
System z kompleksową ustawą
Najważniejsze liczby z kontroli NIK
Dane na podstawie artykułu i przytoczonych materiałów źródłowych opisujących kontrolę NIK opublikowaną 22 października 2026 r.
Testy wielogenowe w raku piersi wciąż bez refundacji. Ministerstwo: "Analizujemy"
Analiza genomowa z wykorzystaniem biopsji płynnej: kwestie poradnictwa przedtestowego w praktyce brytyjskiej
JCO precision oncology
Znajomość genetyki nowotworowej i postawy wobec poradnictwa genetycznego oraz testowania: randomizowane badanie interwencji Know Your Risk w porównaniu do konwencjonalnego poradnictwa genetycznego
Cancer causes & control : CCC
Rozmowa klinicysty o rodzinnym ryzyku nowotworowym a korzystanie z badań genetycznych wśród dorosłych mieszkańców USA z wywiadem rodzinnym w kierunku nowotworów
Preventing chronic disease
