Najważniejsze
- •Geny zlokalizowane na chromosomach X i Y wpływają na starzenie i rozwój chorób niezależnie od hormonów płciowych.
- •U kobiet do 30% genów z inaktywowanego chromosomu X unika wyciszenia (np. KDM6A), co może chronić przed chorobą Alzheimera.
- •U ponad 40–50% mężczyzn po 70. roku życia występuje utrata chromosomu Y w komórkach krwi (mLOY).
- •Guzy nowotworowe pozbawione chromosomu Y okazują się bardziej wrażliwe na immunoterapię inhibitorami punktów kontrolnych.
- •Eksperci odradzają komercyjne testy genetyczne na obecnym etapie, wskazując na potrzebę dalszych badań klinicznych.
Międzynarodowy zespół naukowców opublikował w czasopiśmie „Science” przegląd badań wskazujący, że geny z chromosomów płciowych X i Y wpływają na starzenie oraz rozwój chorób niezależnie od hormonów.
Kluczowe dane genetyczne dotyczące starzenia i chromosomów płciowych
Na podstawie publikacji w czasopiśmie „Science”.
Międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem dr Deny Dubal z University of California w San Francisco oraz dr. Dana Theodorescu z University of Arizona opublikował w czasopiśmie „Science” przegląd badań poświęcony wpływowi chromosomów płciowych na organizm. Badacze wykazali, że geny zlokalizowane na chromosomach X i Y bezpośrednio wpływają na procesy starzenia oraz rozwój nowotworów, chorób układu krążenia i schorzeń neurodegeneracyjnych — niezależnie od poziomu hormonów płciowych. Publikacja podsumowuje ustalenia będące pokłosiem warsztatów zorganizowanych przez National Institute on Aging w 2025 roku.
Z zaprezentowanych danych wynika, że u kobiet od 15 do 30 procent genów znajdujących się na nieaktywnym chromosomie X unika wyciszenia. Zjawisko to zapewnia komórkom większą dawkę określonych białek. Przykładem jest gen KDM6A, którego podwyższony poziom wiąże się z ochroną funkcji poznawczych w chorobie Alzheimera.
Z kolei u starzejących się mężczyzn w komórkach krwi dochodzi do somatycznej utraty chromosomu Y, określanej skrótem mLOY. Ta najczęstsza mutacja dotyczy ponad 40–50 procent populacji po 70. roku życia. Cytowane badanie z 2023 roku wykazało, że guzy nowotworowe pozbawione chromosomu Y silniej reagują na leczenie inhibitorami punktów kontrolnych.
Dotychczasowy paradygmat medyczny tłumaczył różnice w starzeniu się i zapadalności na choroby między kobietami a mężczyznami głównie działaniem estrogenów i testosteronu. Izolację bezpośredniego wpływu genów umożliwiły badania na modelach mysich, w których rozdzielono obecność chromosomów od posiadanych narządów rozrodczych i wydzielanych hormonów. Odkryty mechanizm dotyczy głównych przyczyn zgonów na świecie, do których należą choroby układu krążenia, nowotwory oraz neurodegeneracja.
Autorzy publikacji ostrzegają pacjentów przed natychmiastowym wykonywaniem komercyjnych testów genetycznych, wskazując, że odkrycia są dopiero na etapie wdrażania. Związki między utratą chromosomu Y a chorobami u ludzi mają obecnie charakter obserwacyjny, a analizowane dane kliniczne pochodzą głównie od osób pochodzenia europejskiego. Ponadto badanie mLOY we krwi obwodowej nie daje pewności co do skali tego zjawiska w innych tkankach, takich jak serce czy mózg.
Eksperci przewidują jednak, że status chromosomu Y może w przyszłości służyć jako biomarker w diagnostyce. Współautorka przeglądu, dr Dena Dubal, zgłosiła wniosek patentowy dotyczący produktów genetycznych chromosomu X poprawiających funkcje poznawcze.
Wskaźniki i zjawiska genetyczne związane z chromosomami płciowymi a starzenie
| Zjawisko genetyczne | Dotyczy płci | Częstość / Skala | Skutek biologiczny / znaczenie kliniczne |
|---|---|---|---|
| Ucieczka z inaktywacji chromosomu X | Kobiety | 15–30% genów na chromosomie X | Wyższa ekspresja białek ochronnych (np. genu KDM6A chroniącego przed Alzheimerem) |
| Somatyczna utrata chromosomu Y (mLOY) | Mężczyźni | >40–50% populacji po 70. roku życia | Zwiększona podatność nowotworów bez Y na leczenie inhibitorami punktów kontrolnych |
Opracowanie własne na podstawie przeglądu badań opublikowanego w „Science” (UCSF / University of Arizona).
Porównanie mechanizmów genetycznych chromosomów X i Y w procesie starzenia
Wpływ chromosomu Y (mężczyźni)
Wpływ chromosomu X (kobiety)
Prof. Rabijewski: recepta na długowieczność istnieje – ale nie lubimy jej stosować
Słownik pojęć
- mLOY (mosaic Loss of Y)
- Nabyty brak chromosomu Y w niektórych komórkach somatycznych (zwłaszcza krwinkach białych), nasilający się z wiekiem u mężczyzn.
- KDM6A
- Enzym kodowany przez gen zlokalizowany na chromosomie X, uczestniczący w modyfikacji chromatyny; podwyższony poziom wiąże się z ochroną funkcji poznawczych.
- Inhibitory punktów kontrolnych
- Grupa leków przeciwnowotworowych (immunoterapia), która odblokowuje układ odpornościowy pacjenta do walki z komórkami nowotworowymi.
- Ucieczka z inaktywacji chromosomu X
- Zjawisko, w którym część genów na tzw. inaktywowanym (wyciszonym) chromosomie X u kobiet pozostaje aktywna i ulega ekspresji.
- Biomarker
- Substancja lub wskaźnik biologiczny, którego obecność lub poziom pozwala na ocenę stanu fizjologicznego, patologicznego bądź odpowiedzi na leczenie.
