Najważniejsze
- •Amerykańscy naukowcy z University of Washington składają wniosek do FDA o zgodę na I fazę badań klinicznych szczepionki przeciw fentanylowi.
- •Preparat wykorzystuje cząsteczkę łączącą hapten z białkiem nośnikowym, skłaniając układ odpornościowy do wywołania przeciwciał blokujących przenikanie fentanylu do mózgu.
- •Oczekuje się, że wytworzona odporność utrzyma się do 12 miesięcy, w przeciwieństwie do krótko działającego naloksonu (30–90 minut).
- •Wdrożenie szczepionki wiąże się z wyzwaniami w anestezjologii (brak możliwości użycia fentanylu jako przeciwbólowego) oraz ryzykiem sięgania po inne syntetyczne substancje (np. nitazeny, ksylazynę).
Naukowcy z University of Washington w Seattle przygotowują wniosek do FDA o zgodę na rozpoczęcie I fazy badań klinicznych szczepionki przeciwko fentanylowi.
Naukowcy z Pravetoni Research Group na University of Washington w Seattle przygotowują wniosek do amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA) o zgodę na rozpoczęcie I fazy badań klinicznych szczepionki przeciwko fentanylowi. Preparat ma stymulować układ odpornościowy do wywołania reakcji blokującej przenikanie syntetycznego opioidu do mózgu, zapobiegając w ten sposób śmiertelnym przedawkowaniom.
Mechanizm działania preparatu
Opracowana przez zespół pod kierownictwem dr. Marco Pravetoniego cząsteczka łączy hapten – strukturę imitującą budowę fentanylu – z białkiem nośnikowym. Kompleks ten staje się rozpoznawalny dla układu odpornościowego, który wytwarza swoiste przeciwciała wiążące fentanyl we krwi. W efekcie powstaje połączenie zbyt duże, by mogło pokonać barierę krew-mózg i wywołać efekt psychoaktywny lub zatrzymanie oddechu. Szacunki badaczy oparte na próbach przedklinicznych wskazują, że wywołana odporność ma utrzymywać się w organizmie do jednego roku.
Złożenie wniosku o rejestrację nowego leku badanego (IND) otworzy drogę do I fazy badań, ukierunkowanej na ocenę bezpieczeństwa preparatu u ludzi. Naukowcy z zespołu Pravetoniego rozwijają równolegle analogiczne cząsteczki wymierzone w inne substancje, w tym heroinę oraz oksykodon.
Odpowiedź na kryzys opioidowy w USA
Projekt stanowi próbę odpowiedzi na masowy kryzys opioidowy w Stanach Zjednoczonych. Dane Centers for Disease Control and Prevention (CDC) pokazują, że roczna liczba zgonów z powodu przedawkowania substancji w okresie popandemicznym przekroczyła w USA 100 tysięcy przypadków. Większość śmiertelnych zdarzeń wynika z zażycia syntetycznych opioidów. Opracowywana szczepionka różni się od doraźnie działającego naloksonu, którego efekt utrzymuje się od 30 do 90 minut, a także od opioidowych terapii substytucyjnych z użyciem metadonu lub buprenorfiny. Nowy preparat nie jest opioidem i wykazuje działanie bierne.
Standardowe ramy regulacyjne FDA wskazują, że pełny proces badań klinicznych trzech faz oraz rejestracja leku mogą zająć do 10 lat. Statystyki sektora farmaceutycznego pokazują, że ponad 90 procent cząsteczek rozpoczynających testy kliniczne nie trafia do sprzedaży, a wcześniejsze próby stworzenia szczepionek przeciw uzależnieniom traciły skuteczność ze względu na zmienną odpowiedź immunologiczną pacjentów.
Wdrożenie szczepionki wywoła również wyzwania w medycynie ratunkowej i anestezjologii. Zablokowanie działania fentanylu w organizmie uniemożliwi stosowanie tego preparatu jako leku przeciwbólowego po wypadkach lub w trakcie operacji chirurgicznych, co wymusi stosowanie alternatywnych procedur medycznych. Dodatkowo istnieje ryzyko substytucji, polegające na sięganiu przez osoby uzależnione po nowe, nieobjęte działaniem szczepionki substancje, takie jak nitazeny czy ksylazyna.
Mechanizm działania szczepionki przeciw fentanylowi
Opracowanie na podstawie danych Pravetoni Research Group
Porównanie metod walki z przedawkowaniem fentanylu
Nalokson (lek ratunkowy)
Terapia substytucyjna (Metadon / Buprenorfina)
Szczepionka przeciw fentanylowi (w fazie badań)
Słownik pojęć
- Hapten
- Niewielka cząsteczka chemiczna, która sama w sobie nie wywołuje odpowiedzi immunologicznej, ale po połączeniu z białkiem nośnikowym staje się zdolna do stymulacji produkcji przeciwciał.
- Bariera krew-mózg
- Półprzepuszczalna bariera biologiczna między naczyniami krwionośnymi a tkanką nerwową mózgu, chroniąca układ nerwowy przed szkodliwymi substancjami i cząsteczkami o dużej masie.
- Nalokson
- Lek antagonistyczny wobec receptorów opioidowych, stosowany doraźnie w ratownictwie medycznym do odwracania skutków ostrego zatrucia opioidami.
- Wniosek IND
- Wniosek składany do FDA (Investigational New Drug application) umożliwiający rozpoczęcie badań klinicznych leku na ludziach.
- Nitazeny
- Bardzo silne, syntetyczne opioidy nowej generacji, często wielokrotnie silniejsze od fentanylu, stanowiące rosnące zagrożenie w kryzysie przedawkowań.
- Ksylazyna
- Silny środek uspokajający i przeciwbólowy stosowany w weterynarii, niebędący opioidem, coraz częściej dodawany nielegalnie do fentanylu (tzw. "tranq").
