Najważniejsze
- •Przez 1700 lat Wielkie Bagno w Puszczy Solskiej było stabilnym lasem olszowym (olsem).
- •W ciągu ostatnich 300 lat, wskutek wylesiania, melioracji i monokultur leśnych, obszar ten zmienił się w bór sosnowy.
- •Badacze z Instytutu Badawczego Leśnictwa potwierdzili te zmiany za pomocą metod dendroekologicznych i paleoekologicznych.
- •Unijne rozporządzenie Nature Restoration Law nakłada obowiązek nawadniania osuszonych torfowisk.
- •Odtwarzanie dawnego ekosystemu rodzi dylemat przyrodniczy oraz potencjalne konflikty społeczne z lokalnymi rolnikami.
Badanie zespołu pod kierunkiem dr inż. Ewy Zin z Instytutu Badawczego Leśnictwa wykazało, że wskutek działalności człowieka torfowisko Wielkie Bagno w Puszczy Solskiej w ciągu 300 lat przekształciło się z lasu olszowego w bór sosnowy.
Badanie interdyscyplinarnego zespołu pod kierunkiem dr inż. Ewy Zin z Instytutu Badawczego Leśnictwa wykazało, że w ciągu ostatnich 300 lat torfowisko Wielkie Bagno w Puszczy Solskiej przekształciło się z lasu olszowego w bór sosnowy. Zmiana ta, będąca skutkiem gospodarczej działalności człowieka, przerwała trwający wcześniej 1700 lat okres stabilności tego ekosystemu.
Przez ponad 1700 lat rezerwat Wielkie Bagno, obejmujący obszar o powierzchni 250 hektarów, funkcjonował jako wilgotny las liściasty z dominacją olszy czarnej. W ciągu ostatnich trzech stuleci ten stabilny dotąd ekosystem przekształcił się w bór bagienny, w którym dominują sosna oraz zakwaszające środowisko mchy torfowce.
Przyczyny degradacji ekosystemu
Naukowcy z Instytutu Badawczego Leśnictwa wskazują, że główną przyczyną tych zmian było dawne wylesianie pod osadnictwo oraz pozyskiwanie surowców, takich jak węgiel drzewny, smoła i potaż. Do degradacji przyczyniła się również XIX-wieczna gospodarka leśna, oparta na monokulturach iglastych, a także prace melioracyjne, które doprowadziły do odwodnienia terenu niecki. Zmiany w otaczającym krajobrazie wywołały spływ kwaśnych wód, co umożliwiło ekspansję mchów torfowców kosztem siewek olszy.
Badacze udokumentowali te procesy za pomocą metod interdyscyplinarnych. Wykorzystali zarówno dendroekologię (analizę słojów żywych drzew), jak i badania rdzeni torfu za pomocą metod paleoekologicznych. Dane te połączyli z analizą archiwalnych map i dokumentów, a także z dwustuletnimi seriami danych meteorologicznych.
Wyzwania związane z ochroną i odtwarzaniem torfowisk
Opisywane zmiany na terenie Wielkiego Bagna wpisują się w proces masowego zastępowania lasów liściastych monokulturami iglastymi w Europie Środkowej w XIX i XX wieku. Działo się to pod wpływem założeń tzw. niemieckiej szkoły leśnej. Obecnie unijne rozporządzenie o odbudowie zasobów przyrodniczych (Nature Restoration Law) z 2024 roku nakłada na państwa członkowskie obowiązek odtwarzania osuszonych torfowisk. Wiąże się to m.in. z koniecznością blokowania rowów melioracyjnych.
Wdrażanie nowych przepisów rodzi dylemat: czy chronić obecny bór sosnowy, czy też próbować odtworzyć historyczny ols. Działania te mogą wywołać konflikty z prywatnymi właścicielami gruntów sąsiadujących z rezerwatem. Obawiają się oni podtopień pól i łąk wskutek podniesienia poziomu wód gruntowych.
Porównanie ekosystemów Wielkiego Bagna
Bór bagienny (sosnowy) - stan obecny
Las olszowy (ols) - stan historyczny
Ewolucja i degradacja ekosystemu Wielkiego Bagna
Na podstawie badań IBL pod kierunkiem dr inż. Ewy Zin
Słownik pojęć
- Dendroekologia
- Dział nauki badający wpływ czynników środowiskowych na przyrost roczny drzew (słoje drzewne) w celu rekonstrukcji zmian w ekosystemach leśnych.
- Paleoekologia
- Dział ekologii zajmujący się badaniem organizmów i ekosystemów z przeszłości geologicznej na podstawie zachowanych szczątków organicznych (np. w torfie).
- Ols (las olszowy)
- Torfowiskowy las liściasty, najczęściej o charakterze bagiennym, w którym gatunkiem dominującym jest olsza czarna.
- Melioracja
- Zabiegi mające na celu regulację stosunków wodnych w glebie (np. osuszanie bagien za pomocą rowów melioracyjnych) w celu ułatwienia uprawy lub gospodarki leśnej.
- Nature Restoration Law (NRL)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych, nakładające na państwa członkowskie UE obowiązek m.in. odtwarzania zdegradowanych torfowisk.
- Potaż
- Popiół bogaty w węglan potasu, pozyskiwany dawniej ze spalonego drewna, używany m.in. do produkcji mydła, szkła i jako nawóz.
