Najważniejsze
- •Beta Pictoris d to najsłabsza (emitująca najmniej światła) egzoplaneta, jaką kiedykolwiek bezpośrednio sfotografowano z Ziemi.
- •Odkrycia dokonały niezależnie dwa zespoły badawcze przy użyciu naziemnego teleskopu VLT (wspieranego algorytmami AI) oraz Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba.
- •Planeta jest gazowym olbrzymem o masie 2,4 raza większej od Jowisza, a pełny obieg wokół swojej gwiazdy zajmuje jej 91 lat.
- •Układ Beta Pictoris jest dopiero drugim znanym układem wieloplanetarnym, w którym bezpośrednio zobrazowano więcej niż dwie planety.
- •Zastosowanie sztucznej inteligencji do analizy danych z teleskopów naziemnych może znacznie obniżyć koszty przyszłych poszukiwań egzoplanet.
Dwa niezależne zespoły astronomów poinformowały 15 lipca 2026 roku o bezpośrednim zaobserwowaniu i sfotografowaniu planety Beta Pictoris d. To jedna z najsłabiej świecących egzoplanet krążących wokół gwiazdy, jaką kiedykolwiek udało się bezpośrednio zobrazować.
Dwa niezależne zespoły badawcze poinformowały 15 lipca 2026 roku o bezpośrednim zaobserwowaniu i sfotografowaniu planety Beta Pictoris d, oddalonej o około 63 lata świetlne od Ziemi. Jest to najsłabiej świecąca egzoplaneta krążąca wokół gwiazdy macierzystej, którą kiedykolwiek zobrazowano za pomocą tej metody. Wyniki prac obu zespołów ukazały się równolegle w czasopiśmie naukowym „The Astrophysical Journal Letters”.
Europejski zespół pod kierownictwem Bena Sutlieffa z Uniwersytetu w Edynburgu i Markusa Bonse z Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) wykorzystał do wykrycia planety naziemny teleskop VLT w Chile. Badacze zastosowali algorytmy uczenia maszynowego do przeanalizowania archiwalnych danych z 11 lat zebranych przez instrument SPHERE, co pozwoliło potwierdzić ruch orbitalny obiektu. W tym samym czasie amerykański zespół kierowany przez Aidana Gibbsa z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego potwierdził obecność planety na podstawie zaledwie dwóch obserwacji wykonanych za pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba.
Charakterystyka gazowego olbrzyma i metodyka badań
Beta Pictoris d to gazowy olbrzym o masie szacowanej na 2,4 masy Jowisza. Planeta potrzebuje 91 lat na pełny obieg wokół swojej gwiazdy macierzystej. Obiekt emituje sto razy mniej światła i ciepła niż sąsiednia planeta Beta Pictoris b, a jego temperaturę szacuje się na około 330 stopni Celsjusza. Układ gwiezdny, w którym znajduje się planeta, liczy od 20 do 23 milionów lat.
Metoda bezpośredniego obrazowania, którą zastosowano w badaniach, wymaga fizycznego zablokowania światła gwiazdy macierzystej za pomocą koronografu. W bazie NASA znajduje się ponad 6000 potwierdzonych egzoplanet, lecz mniej niż 100 z nich zaobserwowano w ten sposób. Układ Beta Pictoris jest dopiero drugim znanym układem wieloplanetarnym w historii, w którym bezpośrednio sfotografowano więcej niż dwie planety. Fizyczne podobieństwo Beta Pictoris d do planety 51 Eridani b umożliwi naukowcom dokładniejszą kalibrację modeli stygnięcia i ewolucji młodych gazowych olbrzymów.
Nowe perspektywy dla naziemnych obserwacji
Opisywane odkrycie może wpłynąć na organizację przyszłych programów badawczych. Wykorzystanie instrumentów wspieranych przez sztuczną inteligencję pokazuje, że tańsze teleskopy naziemne mogą skutecznie wykrywać słabo widoczne obiekty. Takie rozwiązanie pomoże odciążyć Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zwłaszcza w obliczu planowanego na 2029 rok uruchomienia Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu w Chile.
Odkrycie Beta Pictoris d krok po kroku i plany na przyszłość
Opracowanie na podstawie publikacji w The Astrophysical Journal Letters (lipiec 2026)
Porównanie planet w układzie Beta Pictoris (Beta Pictoris b vs Beta Pictoris d)
| Parametr | Beta Pictoris b | Beta Pictoris d |
|---|---|---|
| Masa | Około 10 mas Jowisza | Około 2,4 masy Jowisza |
| Jasność względna | 100-krotnie jaśniejsza od planety d | 100-krotnie słabsza od planety b |
| Okres orbitalny | Około 20-24 lata (wewnętrzna orbita) | 91 lat (szeroka orbita) |
| Szacowana temperatura | Wysoka (sizzlingly hotter) | Około 330 °C (stosunkowo chłodna) |
| Skład atmosfery (szacowany) | Gazowy olbrzym | Głównie CO2, woda, metan |
Źródło: Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) / Scientific American
Słownik pojęć
- Egzoplaneta (planeta pozasłoneczna)
- Planeta krążąca wokół gwiazdy innej niż Słońce (planeta pozasłoneczna).
- Bezpośrednie obrazowanie (Direct Imaging)
- Metoda wykrywania planet polegająca na bezpośrednim rejestrowaniu światła (często w podczerwieni) odbijanego lub emitowanego przez planetę, zamiast obserwowania jej wpływu na gwiazdę macierzystą.
- Koronograf
- Przyrząd optyczny montowany w teleskopach, który blokuje bezpośrednie światło od gwiazdy centralnej, umożliwiając dostrzeżenie znacznie słabszych obiektów znajdujących się w jej pobliżu (np. planet).
- Very Large Telescope (VLT)
- Zespół teleskopów optycznych należący do ESO, zlokalizowany na pustyni Atakama w Chile, składający się z czterech głównych teleskopów o średnicy zwierciadła 8,2 metra każdy.
- Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST)
- Najnowocześniejszy kosmiczny teleskop pracujący w podczerwieni, będący wspólnym projektem NASA, ESA i CSA, wystrzelony pod koniec 2021 roku.
- Dysk protoplanetarny (dysk szczątkowy)
- Płaski, obracający się wokół młodej gwiazdy pierścień pyłu i gazu, z którego w procesie akrecji mogą formować się planety.
