Najważniejsze
- •Pilotaż uproszczonego dostępu w aptekach do tabletki „dzień po” na podstawie recepty farmaceutycznej ma zostać wydłużony z 2026 do 30 czerwca 2028 r., aby utrzymać ciągłość dostępu do antykoncepcji awaryjnej do czasu uchwalenia stałych rozwiązań ustawowych.
- •Program obejmuje obecnie nieco ponad 10 proc. aptek, a usługa jest przeznaczona dla kobiet od 15. roku życia, po obowiązkowym wywiadzie farmaceutycznym i wystawieniu recepty przez farmaceutę we współpracy z NFZ.
- •W pierwszym roku pilotażu przeprowadzono 24 487 wywiadów farmaceutycznych, z czego 92,3 proc. zakończyło się wystawieniem recepty, a liczba wydanych opakowań leków z octanem uliprystalu wzrosła o 34,4 proc. względem roku poprzedniego.
- •Ministerstwo Zdrowia uznaje pilotaż za jedyny obecnie instrument prawny zapewniający uproszczony dostęp do antykoncepcji awaryjnej w aptekach i wskazuje, że jego zakończenie bez nowych przepisów doprowadziłoby do ograniczenia dostępności tej formy ochrony zdrowia reprodukcyjnego.
- •Polska regulacja w zakresie „tabletki dzień po” pozostaje bardziej restrykcyjna niż w większości państw UE, gdzie antykoncepcja awaryjna jest zwykle dostępna bez recepty, przy krótkim doradztwie farmaceuty.
Ministerstwo Zdrowia chce wydłużyć pilotaż uproszczonego dostępu do tabletki „dzień po” w aptekach do 30 czerwca 2028 r.
Ministerstwo Zdrowia opublikowało projekt nowelizacji rozporządzenia, który wydłuża pilotażowy program uproszczonego dostępu do tabletki „dzień po” w aptekach – na podstawie recepty farmaceutycznej – do 30 czerwca 2028 r. Celem jest utrzymanie ciągłości dostępu do antykoncepcji awaryjnej w sytuacji braku docelowych rozwiązań ustawowych. Program, działający od 1 maja 2024 r., obejmuje obecnie nieco ponad 10 proc. aptek ogólnodostępnych.
Pilotaż usług farmaceutycznych dotyczących zdrowia reprodukcyjnego wprowadzono rozporządzeniem ministra zdrowia z 29 kwietnia 2024 r. Obowiązujące przepisy przewidują zakończenie programu 30 czerwca 2026 r., jednak opublikowany w maju 2026 r. projekt nowelizacji przesuwa ten termin o dwa lata – do 30 czerwca 2028 r. Nowe przepisy mają też jednoznacznie przesądzić, że umowy zawarte między Narodowym Funduszem Zdrowia a aptekami na realizację pilotażu zachowują moc i są kontynuowane przez cały wydłużony okres programu.
Program umożliwia wydawanie w aptekach antykoncepcji awaryjnej zawierającej octan uliprystalu po przeprowadzeniu wywiadu farmaceutycznego i wystawieniu recepty farmaceutycznej, bez konieczności wcześniejszej wizyty u lekarza. Usługa jest dostępna dla kobiet od 15. roku życia i projekt nowelizacji nie przewiduje zmian w kryteriach wieku. Udział aptek w programie jest dobrowolny i odbywa się na podstawie umowy z NFZ, a farmaceuta świadczy usługę medyczną, która obejmuje wywiad, dokumentację i wystawienie recepty.
Z danych Ministerstwa Zdrowia za pierwszy rok działania pilotażu, od 1 maja 2024 r. do 30 kwietnia 2025 r., wynika, że przeprowadzono 24 487 wywiadów farmaceutycznych. W 22 601 przypadkach, czyli w 92,3 proc., wywiad zakończył się wystawieniem recepty farmaceutycznej na lek z octanem uliprystalu. W tym samym okresie liczba wydanych z aptek opakowań tych produktów wzrosła z 121 045 w roku poprzedzającym pilotaż do 162 681 po jego wdrożeniu, co oznacza wzrost o 41 636 opakowań, czyli o 34,4 proc.
Resort zdrowia interpretuje ten wzrost jako dowód zwiększenia dostępności i wykorzystania antykoncepcji awaryjnej oraz efekt uruchomienia uproszczonej ścieżki uzyskania recepty bez wizyty lekarskiej. W uzasadnieniu do projektu ministerstwo podkreśla, że pilotaż jest obecnie jedynym instrumentem prawnym umożliwiającym taki dostęp w aptekach i „wypełnia lukę normatywną” wynikającą z braku rozwiązań ustawowych. Zdaniem MZ zakończenie programu w pierwotnym terminie bez nowych regulacji prowadziłoby do faktycznego ograniczenia dostępu do antykoncepcji awaryjnej oraz utraty wypracowanych rozwiązań organizacyjnych.
Polskie regulacje dotyczące „tabletki dzień po” kilkakrotnie się zmieniały. Po okresie swobodnej sprzedaży bez recepty dla kobiet od 15. roku życia w 2017 r. przywrócono wymóg recepty lekarskiej. Pilotaż od 2024 r. częściowo łagodzi te ograniczenia, choć obejmuje jedynie część aptek i nadal opiera się na recepcie, tyle że wystawianej przez farmaceutę. W większości państw Unii Europejskiej antykoncepcja awaryjna jest dostępna w aptekach bez recepty, często bez sztywnego limitu wieku, przy krótkim doradztwie farmaceuty.
Projekt nowelizacji trafił do konsultacji i uzgodnień. Od ich przebiegu oraz ewentualnych prac nad ustawowymi rozwiązaniami będzie zależało, czy uproszczony dostęp do antykoncepcji awaryjnej pozostanie w formule pilotażu aż do 2028 r., czy zostanie wcześniej zastąpiony stałymi regulacjami obejmującymi większą liczbę aptek.
Pilotaż dostępu do tabletki „dzień po” – jak działa i do kiedy potrwa?
1
1. Rozporządzenie z 29.04.2024 r.
Wprowadza pilotaż usług farmaceutycznych w zakresie zdrowia reprodukcyjnego od 1 maja 2024 r.
2
2. Zakres pilotażu
Nieco ponad 10% aptek, dobrowolny udział, umowy z NFZ, usługa dla kobiet od 15. roku życia.
3
3. Ścieżka pacjentki w aptece
Wywiad farmaceutyczny → kwalifikacja → wystawienie recepty farmaceutycznej → wydanie leku z octanem uliprystalu.
4
4. Wyniki pierwszego roku
24 487 wywiadów, 92,3% zakończonych receptą, 34,4% wzrost liczby wydanych opakowań.
5
5. Planowane wydłużenie
Projekt nowelizacji przesuwa koniec pilotażu z 30.06.2026 r. na 30.06.2028 r. przy zachowaniu ważności umów z NFZ.
Na podstawie projektu nowelizacji rozporządzenia Ministra Zdrowia i danych MZ.
Dostęp do antykoncepcji awaryjnej: Polska (pilotaż) vs większość państw UE
Polska – obecny pilotaż
+Uproszczona ścieżka uzyskania recepty bez konieczności wizyty u lekarza.
+Usługa realizowana w aptekach przez wykwalifikowanych farmaceutów na podstawie wywiadu.
+Częściowe zwiększenie dostępności potwierdzone wzrostem liczby wydanych opakowań.
+Finansowanie i organizacja w oparciu o umowy z NFZ.
−Dostęp tylko w nieco ponad 10% aptek.
−Wciąż wymagana recepta (farmaceutyczna), brak pełnego OTC.
−Ograniczenie wiekowe – od 15. roku życia.
−Status pilotażu – rozwiązanie tymczasowe i niepewne w dłuższej perspektywie.
Większość państw Unii Europejskiej
+Antykoncepcja awaryjna dostępna w aptekach bez recepty (OTC).
+Często brak sztywnego limitu wieku.
+Szybszy i mniej sformalizowany dostęp po krótkim doradztwie farmaceuty.
+Rozwiązania zwykle oparte na stabilnych regulacjach ustawowych, a nie na pilotażu.
−Zakres doradztwa może być krótszy i mniej ustrukturyzowany niż w formalnym wywiadzie farmaceutycznym.
−Różnice między krajami w szczegółowych zasadach mogą utrudniać jednolitą praktykę.
Działanie pilotażu dostępu do tabletki „dzień po” – dane z pierwszego roku (1.05.2024–30.04.2025)
| Wskaźnik | Wartość | Komentarz |
|---|---|---|
| Liczba wywiadów farmaceutycznych | 24 487 | Kobiety zgłaszające się po antykoncepcję awaryjną w ramach pilotażu |
| Liczba wystawionych recept farmaceutycznych | 22 601 | 92,3% wszystkich wywiadów farmaceutycznych |
| Odsetek wywiadów zakończonych receptą | 92,3% | Udział zakończonych wystawieniem recepty w ogólnej liczbie wywiadów |
| Liczba wydanych opakowań przed pilotażem | 121 045 | Rok poprzedzający start pilotażu |
| Liczba wydanych opakowań po wdrożeniu pilotażu | 162 681 | Pierwszy rok działania pilotażu |
| Bezwzględny wzrost liczby opakowań | +41 636 | Różnica w stosunku do okresu przed pilotażem |
| Procentowy wzrost liczby opakowań | +34,4% | Relatywny wzrost względem roku poprzedniego |
Na podstawie danych Ministerstwa Zdrowia za okres 1.05.2024–30.04.2025.
Słownik pojęć
- antykoncepcja awaryjna
- Metoda zapobiegania ciąży stosowana po niezabezpieczonym stosunku płciowym lub w przypadku nieskuteczności zastosowanej metody antykoncepcji (np. pęknięcie prezerwatywy). W Polsce obejmuje m.in. preparaty zawierające octan uliprystalu.
- octan uliprystalu
- Substancja czynna stosowana w antykoncepcji awaryjnej, modulator receptora progesteronowego. Działa głównie poprzez opóźnienie lub zahamowanie owulacji, jeśli zostanie przyjęta w odpowiednim czasie po stosunku.
- recepta farmaceutyczna
- Rodzaj recepty wystawianej przez uprawnionego farmaceutę w określonych sytuacjach, umożliwiający wydanie niektórych leków bez konieczności wcześniejszej wizyty u lekarza.
- wywiad farmaceutyczny
- Ustrukturyzowana rozmowa farmaceuty z pacjentem, podczas której zbierane są informacje o stanie zdrowia, stosowanych lekach i wskazaniach, co pozwala ocenić zasadność i bezpieczeństwo wydania leku.
- pilotaż programu zdrowotnego
- Czasowo ograniczone wdrożenie nowego rozwiązania organizacyjnego lub świadczenia zdrowotnego na mniejszą skalę, służące ocenie efektywności, bezpieczeństwa i możliwości późniejszego wprowadzenia na stałe.
- NFZ (Narodowy Fundusz Zdrowia)
- Państwowa instytucja odpowiedzialna za finansowanie świadczeń opieki zdrowotnej w ramach publicznego systemu ochrony zdrowia w Polsce, zawierająca umowy m.in. z aptekami i podmiotami leczniczymi.
Najczęstsze pytania
Czy w ramach pilotażu tabletka „dzień po” jest dostępna bez recepty?▼
Nie. Nadal wymagana jest recepta, ale może ją wystawić farmaceuta po przeprowadzeniu wywiadu farmaceutycznego. Pacjentka nie musi wcześniej umawiać się na wizytę u lekarza.
Od jakiego wieku kobieta może skorzystać z usługi w aptece?▼
Zgodnie z obowiązującym pilotażem oraz projektem nowelizacji, usługa jest dostępna dla kobiet od 15. roku życia. Projekt nie przewiduje zmian w tym kryterium.
Czy wszystkie apteki biorą udział w pilotażu?▼
Nie. Udział aptek jest dobrowolny i wymaga zawarcia umowy z NFZ. Obecnie w programie uczestniczy nieco ponad 10 proc. aptek ogólnodostępnych, dlatego przed wizytą warto sprawdzić, czy dana apteka realizuje pilotaż.
Do kiedy potrwa pilotaż dostępu do tabletki „dzień po”?▼
Obowiązujące przepisy przewidują zakończenie pilotażu 30 czerwca 2026 r., jednak projekt nowelizacji zakłada wydłużenie programu do 30 czerwca 2028 r. Ostateczny termin zależy od procesu legislacyjnego oraz ewentualnego wprowadzenia stałych rozwiązań ustawowych.
Czy wydłużenie pilotażu oznacza, że dostęp do antykoncepcji awaryjnej w Polsce będzie taki jak w większości państw UE?▼
Nie. W wielu krajach UE antykoncepcja awaryjna jest dostępna bez recepty (OTC), często bez limitu wieku. W Polsce w ramach pilotażu nadal wymagana jest recepta – tyle że wystawiana przez farmaceutę – a dostęp jest ograniczony do części aptek.
