Najważniejsze
- •Regularne czytanie wiąże się w badaniach z lepszą pamięcią, koncentracją i funkcjami poznawczymi oraz niższym ryzykiem demencji.
- •W analizowanych badaniach ryzyko choroby Alzheimera było niższe o 33 proc., a ryzyko demencji u osób w wieku 75 lat i starszych — o 35 proc.
- •Wczesne czytanie dla przyjemności u dzieci łączyło się z lepszymi wynikami poznawczymi i szkolnymi, dłuższym snem oraz mniejszą ilością czasu przed ekranem.
- •Wyniki pokazują korelacje, a nie dowód, że samo czytanie zapobiega demencji; znaczenie mogą mieć m.in. status społeczno-ekonomiczny i wyjściowy stan zdrowia mózgu.
- •Czytanie warto traktować jako jeden z elementów profilaktyki, obok aktywności fizycznej, kontroli ciśnienia i leczenia ubytku słuchu.
Przegląd badań przeprowadzony przez badaczki z Uniwersytetu w Cambridge łączy regularne czytanie z lepszymi funkcjami poznawczymi i niższym ryzykiem demencji, ale nie dowodzi związku przyczynowego.
Badaczki z Uniwersytetu w Cambridge opublikowały 15 września 2026 r. w czasopiśmie „Psychological Medicine” przegląd badań dotyczących związku między czytaniem a zdrowiem mózgu. Zespół prof. Barbary Sahakian i dr Christelle Langley wskazał, że osoby regularnie czytające częściej mają lepsze funkcje poznawcze, pamięć i koncentrację, a także rzadziej rozwijają zaburzenia otępienne. Autorki zaznaczyły jednak, że analiza pokazuje korelację, a nie bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy.
Przegląd objął między innymi badania kohortowe, neuroobrazowe i behawioralne. W jednym z nich obserwowano 5437 osób w wieku co najmniej 55 lat, które na początku badania nie miały zaburzeń poznawczych. Uczestnicy podejmujący aktywności stymulujące umysł, w tym czytanie, byli mniej narażeni na pogorszenie sprawności poznawczej w ciągu pięciu lat. W innym badaniu, obejmującym ponad 800 osób w wieku co najmniej 65 lat, czytanie gazet, czasopism i książek wiązało się ze spadkiem ryzyka choroby Alzheimera o 33 proc.
Czytanie a funkcje poznawcze
Podobny wynik przyniosła analiza 469 osób w wieku 75 lat i starszych. Czytanie wiązało się w niej z obniżeniem ryzyka demencji o 35 proc. w okresie obserwacji trwającym średnio 5,1 roku. Badania obejmujące ponad 10 tys. dzieci wykazały natomiast, że wczesne czytanie dla przyjemności łączyło się z lepszą pamięcią, koncentracją i funkcjami wykonawczymi. Dzieci te osiągały także lepsze wyniki w nauce, rzadziej zgłaszały problemy ze zdrowiem psychicznym, dłużej spały i spędzały mniej czasu przed ekranami.
Naukowcy wiążą te obserwacje z pojęciem rezerwy poznawczej. Czytanie wymaga analizy języka, zapamiętywania informacji i łączenia faktów, co może wzmacniać sieci odpowiedzialne za funkcje poznawcze. Nie wiadomo jednak, jaka częstotliwość i długość czytania przynosi określony efekt. Dane często opierały się na ankietach, a część korzyści może wynikać także z wyższego statusu społeczno-ekonomicznego badanych. Możliwa jest również odwrotna zależność: osoby z lepszym zdrowiem mózgu mogą dłużej zachowywać zdolność do regularnego czytania.
Czytanie nie zastępuje profilaktyki
Czytanie pozostaje jedną z aktywności wspierających sprawność umysłową, ale nie zastępuje innych działań profilaktycznych. Raporty The Lancet Commission wskazują także na znaczenie kontroli ciśnienia tętniczego, leczenia ubytku słuchu i aktywności fizycznej.
Zdrowy mózg jako priorytet. Malina Wieczorek: "To powinien być cywilizacyjny drogowskaz"
Czytanie a zdrowie mózgu — co sugerują badania?
Opracowanie na podstawie treści artykułu oraz przywołanych w nim badań.
Wybrane wyniki badań dotyczących czytania i zdrowia poznawczego
| Badana grupa / badanie | Wynik związany z czytaniem | Okres lub zakres obserwacji |
|---|---|---|
| 5437 osób w wieku co najmniej 55 lat, bez zaburzeń poznawczych na początku | Mniejsze ryzyko pogorszenia sprawności poznawczej | 5 lat |
| Ponad 800 osób w wieku co najmniej 65 lat | 33-procentowy spadek ryzyka choroby Alzheimera | Nie podano w tekście |
| 469 osób w wieku co najmniej 75 lat | 35-procentowe obniżenie ryzyka demencji | Średnio 5,1 roku |
| Ponad 10 tys. dzieci | Lepsza pamięć, koncentracja i funkcje wykonawcze; lepsze wyniki w nauce | Nie podano w tekście |
Źródło: dane przytoczone w analizowanym artykule; wyniki opisują związki statystyczne, a nie dowód przyczynowości.
Słownik pojęć
- Demencja (otępienie)
- Zespół objawów obejmujący m.in. pogorszenie pamięci, myślenia i codziennego funkcjonowania; nie jest pojedynczą chorobą.
- Rezerwa poznawcza
- Zdolność mózgu do lepszego radzenia sobie ze zmianami lub uszkodzeniami dzięki wcześniejszej aktywności intelektualnej i doświadczeniom.
- Badanie kohortowe
- Badanie, w którym obserwuje się grupę osób przez określony czas, aby ocenić związki między cechami, zachowaniami i późniejszymi wynikami zdrowotnymi.
- Neuroobrazowanie
- Metody obrazowania struktur lub aktywności mózgu, takie jak rezonans magnetyczny czy tomografia.
- Korelacja
- Statystyczny związek między dwiema zmiennymi; sama korelacja nie dowodzi, że jedna zmienna powoduje drugą.
- Funkcje wykonawcze
- Zespół procesów umysłowych potrzebnych m.in. do planowania, hamowania reakcji, elastycznego myślenia i rozwiązywania problemów.
