ABM zwróci ok. 40 mln zł do MZ i wygasi część konkursów. Nowa prezes zapowiada „redefinicję roli” Agencji

Nowa prezes Agencji Badań Medycznych (ABM), Anna Kowalczuk, zapowiedziała, że w planie finansowym na 2026 r. Agencja zwolni około 40 mln zł niewykorzystanych środków z dotacji celowej do dyspozycji Ministerstwa Zdrowia. Jednocześnie ABM ograniczy liczbę konkursów, wygasi program TRANSMED i skoncentruje się na finansowaniu badań bezpośrednio związanych z decyzjami refundacyjnymi oraz potrzebami systemu ochrony zdrowia. Kowalczuk, która niedawno objęła stanowisko prezesa ABM, mówi o „ponownym zdefiniowaniu kierunku działania” instytucji. Jej zdaniem Agencja w poprzednich latach działała „trochę obok systemu”, finansując liczne oddolne projekty naukowe i część badań komercyjnych. Nowe podejście ma opierać się na zlecaniu i wspieraniu badań wynikających z potrzeb zdefiniowanych przez Ministerstwo Zdrowia oraz Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, a nie wyłącznie z inicjatywy środowiska naukowego. Według deklaracji prezes struktura finansowania ABM na 2026 r. ma opierać się na trzech filarach: około 553 mln zł z odpisu ze składki zdrowotnej przekazywanego przez NFZ, 190 mln zł dotacji celowej przeznaczonej m.in. na projekty komercyjne i działania edukacyjne oraz 30 mln zł dotacji podmiotowej na koszty funkcjonowania Agencji. Z tej puli około 40 mln zł ma zostać zaoszczędzone i zwrócone do systemu, głównie dzięki rezygnacji z części konkursów oraz wygaszeniu programu TRANSMED. Program TRANSMED, finansujący projekty na bardzo wczesnym etapie gotowości technologicznej, został oceniony jako zbyt odległy od realnego efektu dla pacjenta i systemu. Kowalczuk wskazuje, że tego typu badania powinny pozostać w gestii Narodowego Centrum Nauki lub Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Pod znakiem zapytania pozostają także badania prowadzone przez sektor biznesu oraz konkursy dotyczące bezpieczeństwa lekowego i rozwoju leków, które – według prezes – bardziej naturalnie wpisują się w profil NCBR. ABM zapowiada równocześnie zmianę zasad oceny projektów. Liczba konkursów ma się zmniejszyć, a czas trwania projektów skrócić, aby szybciej uzyskiwać wyniki możliwe do wykorzystania w systemie, np. w decyzjach refundacyjnych czy pilotażach organizacyjnych. W panelach eksperckich, oprócz recenzentów naukowych, mają zasiadać przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia i AOTMiT, a dobór ekspertów ma być ściślej powiązany z tematyką projektów oraz istniejącymi ścieżkami dostępu do terapii. Kierownictwo Agencji zapowiedziało też audyt dotychczasowego portfela badań. ABM chce sprawdzić, ile projektów zakończono, jakie przyniosły efekty, ile przerwano oraz czy udało się odzyskać środki w przypadkach, gdy badania nie spełniły wymogów, m.in. z powodu problemów z rekrutacją pacjentów lub nierzetelnej realizacji. Na razie nie przedstawiono publicznie danych liczbowych dotyczących skali tych problemów. Równolegle ABM pracuje nad propozycjami zmian ustawowych, które mają powiązać wysokość odpisu ze składki zdrowotnej z realnym planem finansowym Agencji. Chodzi o odejście od automatycznego przekazywania pełnej kwoty wynikającej z ustawy o świadczeniach na rzecz mechanizmu, w którym niewykorzystane środki pozostałyby w NFZ lub w ogóle nie byłyby przekazywane. Wśród nowych priorytetów badawczych Kowalczuk wymienia rozwój krajowych kompetencji w zakresie terapii CAR-T oraz generowanie danych klinicznych dla zastosowań leków off-label, które mogą wspierać decyzje refundacyjne. ABM, utworzona w 2019 r., ma pełnić rolę wyspecjalizowanej instytucji finansującej badania bliskie praktyce klinicznej, podczas gdy NCN skupia się na badaniach podstawowych, a NCBR – na projektach B+R realizowanych z biznesem. Od tego, jak zostaną ukształtowane nowe zasady finansowania i konkursów, zależy, czy część wczesnych, wysokiego ryzyka badań przeniesie się do innych agend oraz jak szybko wyniki projektów ABM przełożą się na decyzje refundacyjne i organizację świadczeń. Kolejne tygodnie mają przynieść projekty zmian legislacyjnych przygotowane przez ABM dla Ministerstwa Zdrowia. Środowisko naukowe, kliniczne i pacjenckie czeka na informacje o konsekwencjach dla trwających badań oraz harmonogramie wdrażania nowych zasad, które zdecydują o kierunku finansowania badań medycznych w najbliższych latach.