Najważniejsze
- •Rozbieżność między codzienną aktywnością a naturalnym zegarem biologicznym znacząco podnosi ryzyko chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych.
- •Praca zmianowa, obejmująca 15–20% zatrudnionych w krajach rozwiniętych, wiąże się z 17-procentowym wzrostem ryzyka zawału serca.
- •Social jetlag, czyli różnica w czasie snu między dniami wolnymi a roboczymi, dotyka blisko 70% populacji i negatywnie wpływa na metabolizm glukozy oraz ciśnienie tętnicze.
- •Chronotyp człowieka jest w 35–50% uwarunkowany genetycznie (m.in. przez geny CLOCK i PER2), jednak kluczowe znaczenie dla zdrowia mają też czynniki środowiskowe i nawyki.
Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) opublikowało w czasopiśmie „Circulation” oświadczenie naukowe wykazujące, że brak synchronizacji codziennej aktywności z rytmem okołodobowym zwiększa ryzyko chorób układu krążenia.
Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) opublikowało w czasopiśmie „Circulation” oficjalne stanowisko naukowe dotyczące wpływu rytmu okołodobowego na układ krążenia i metabolizm. Publikacja zatytułowana „Role of Circadian Health in Cardiometabolic Health and Disease Risk” ukazała się w wersji elektronicznej 31 lipca 2023 roku, a w wersji drukowanej 8 sierpnia 2023 roku. Pracami komitetu redakcyjnego kierowali dr Marie-Pierre St-Onge oraz dr Frank A.J.L. Scheer. Autorzy wykazali, że rozbieżność między codzienną aktywnością a naturalnym zegarem biologicznym człowieka znacząco podnosi ryzyko schorzeń sercowo-naczyniowych.
Jak zegar biologiczny wpływa na organizm?
Centralny zegar biologiczny organizmu, czyli jądro nadskrzyżowaniowe (SCN) w podwzgórzu, synchronizuje się pod wpływem światła docierającego do siatkówki oka. Z kolei zegary peryferyjne w narządach, takich jak wątroba czy trzustka, reagują bezpośrednio na pory posiłków oraz aktywność fizyczną. Badania wykazują, że praca zmianowa wiąże się z 17-procentowym wzrostem ryzyka zawału serca. Wynik ten pochodzi z opublikowanej w 2012 roku na łamach czasopisma „BMJ” metaanalizy autorstwa M. V. Vyasa i współpracowników, w której przeanalizowano dane ponad dwóch milionów uczestników. Na rytm dobowy wpływa również chronotyp człowieka. W 35–50% jest on uwarunkowany genetycznie, m.in. przez polimorfizmy genów zegarowych CLOCK i PER2.
Opublikowany dokument rozwija wytyczne profilaktyczne AHA z czerwca 2022 roku znane pod nazwą „Life's Essential 8”. W tamtej edycji po raz pierwszy uznano czas trwania snu za jeden z kluczowych filarów zdrowia serca. Problem zaburzeń rytmu dobowego dotyczy znacznej części społeczeństwa. W krajach uprzemysłowionych praca zmianowa obejmuje 15–20% zatrudnionych. Dodatkowo u niemal 70% populacji występuje tzw. social jetlag (rozbieżność czasu snu między dniami wolnymi a roboczymi wynosi co najmniej godzinę). Taka desynchronizacja bezpośrednio upośledza metabolizm glukozy oraz regulację ciśnienia tętniczego.
Wdrażanie zaleceń dotyczących higieny rytmu okołodobowego napotyka jednak poważne bariery społeczne i ekonomiczne. Pracownicy fizyczni, personel medyczny czy pracownicy handlu mają ograniczony wpływ na elastyczność swoich grafików pracy. Ponadto wyższa zachorowalność u pracowników zmianowych może wynikać z dodatkowych czynników, takich jak stres, gorsza dieta czy spożywanie napojów energetyzujących, których w badaniach często nie udaje się wyizolować. Choć optymalne pory posiłków i treningów wspomagają metabolizm, kluczowym elementem profilaktyki pozostaje ujemny bilans energetyczny oraz regularna aktywność fizyczna.
Jak działa i jak ulega zaburzeniu rytm okołodobowy?
Schemat synchronizacji i patofizjologii zaburzeń rytmu dobowego na podstawie stanowiska naukowego AHA 2023.
Statystyki dotyczące zaburzeń rytmu okołodobowego i ich konsekwencji zdrowotnych
| Wskaźnik / Zjawisko | Wartość statystyczna | Znaczenie kliniczne / Kontekst |
|---|---|---|
| Wzrost ryzyka zawału serca | 17% | Związany bezpośrednio z pracą zmianową (metaanaliza BMJ, 2 miliony uczestników) |
| Wpływ genetyki na chronotyp | 35% – 50% | Uwarunkowany polimorfizmami m.in. genów zegarowych CLOCK i PER2 |
| Odsetek pracowników zmianowych | 15% – 20% | Dotyczy krajów uprzemysłowionych (np. personel medyczny, handel) |
| Występowanie social jetlagu | ok. 70% populacji | Różnica w długości snu o minimum 1 godzinę między dniami roboczymi a wolnymi |
Opracowanie na podstawie danych AHA (2023) oraz Vyas et al. (BMJ, 2012)
Słownik pojęć
- Chronotyp
- Wrodzone predyspozycje organizmu określające indywidualne pory najwyższej aktywności życiowej, snu i czuwania (wyróżnia się np. chronotyp poranny - \\\"skowronki\\\" i wieczorny - \\\"sowy\\\").
- Jądro nadskrzyżowaniowe (SCN)
- Centralny rozrusznik rytmów okołodobowych zlokalizowany w podwzgórzu mózgowym, kontrolujący m.in. wydzielanie melatoniny i temperaturę ciała.
- Social jetlag (społeczny jetlag)
- Niezgodność między wewnętrznym zegarem biologicznym a narzuconym przez społeczeństwo harmonogramem dnia (pracy, szkoły), objawiająca się najczęściej odmiennym rytmem snu w weekendy niż w dni robocze.
- Zegary peryferyjne
- Zegary komórkowe obecne w tkankach obwodowych (np. wątrobie, mięśniach, tkance tłuszczowej), które synchronizują metabolizm narządów m.in. w odpowiedzi na bodźce żywieniowe.
- Life's Essential 8
- Osiem kluczowych wskaźników zdrowotnych zdefiniowanych przez AHA w celu oceny i poprawy zdrowia sercowo-naczyniowego (m.in. dieta, aktywność fizyczna, masa ciała, a od 2022 roku także długość snu).
