Najważniejsze
- •Badania biomarkerem EtG we włosach ciężarnych ujawniły ekspozycję na alkohol u 50% badanych pacjentek, mimo braku takich deklaracji w wywiadach lekarskich.
- •Spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (FASD) dotyczy około 2% populacji dzieci w Polsce – to częściej niż występowanie zespołu Downa czy autyzmu.
- •Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca bezwzględną abstynencję w ciąży oraz proponuje rutynowe przesiewowe badanie kwestionariuszem AUDIT-C.
- •W polskiej ochronie zdrowia brakuje osobnego świadczenia NFZ na diagnostykę FASD oraz bezpłatnych, anonimowych ośrodków terapii uzależnień dla kobiet w ciąży.
Eksperci Instytutu Matki i Dziecka przypominają, że nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu w ciąży, i zwracają uwagę na dużą rozbieżność między deklaracjami pacjentek a wynikami badań laboratoryjnych.
Z okazji Światowego Dnia FASD eksperci oraz badacze z Instytutu Matki i Dziecka przypominają, że nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu w ciąży. Zwracają przy tym uwagę na znaczącą rozbieżność między deklaracjami składanymi przez pacjentki w gabinetach lekarskich a wynikami laboratoryjnych badań biomarkerów.
Biomarkery kontra wywiad lekarski
W badaniu z lat 2022–2023 naukowcy z Instytutu Matki i Dziecka przeanalizowali obecność etyloglukuronidu (EtG) – biomarkera obecnego we włosach ciężarnych. Podczas standardowego wywiadu ginekologicznego żadna z pacjentek nie zadeklarowała spożywania alkoholu po rozpoznaniu ciąży. Weryfikacja laboratoryjna wykazała jednak ekspozycję na etanol aż u 50% badanych kobiet. W grupie z dodatnim wynikiem EtG 32% badanych spożywało alkohol w okresie między zapłodnieniem a rozpoznaniem ciąży, 10% uzyskało wynik wskazujący na znaczne spożycie, a 3% zadeklarowało świadome picie w trakcie trwania ciąży.
Według danych z polskiego badania populacyjnego ALBO-FASD z 2017 roku spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych (FASD) dotyczy co najmniej 20 na 1000 dzieci w wieku od 7 do 9 lat, co stanowi 2% populacji dziecięcej. Pełnoobjawowy zespół FAS występuje u 4 na 1000 dzieci. Z kolei częściowy FAS oraz zaburzenia neurorozwojowe zależne od alkoholu diagnozuje się z częstością 8 na 1000 dla każdego z tych schorzeń. Wcześniejsze dane ankietowe wskazywały na spadek deklaracji dotyczących picia w ciąży – z 16,5% w 2005 roku do 7,1% w 2020 roku. Eksperci zaznaczają jednak, że badania kwestionariuszowe są obarczone ryzykiem błędu zaniżania.
Skala problemu i wyzwania systemowe
Wskaźnik występowania FASD na poziomie 2% mieści Polskę w średniej dla Regionu Europejskiego Światowej Organizacji Zdrowia. Oznacza to, że zaburzenie to występuje w populacji częściej niż zespół Downa czy spektrum autyzmu. Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników nakazuje zachowanie całkowitej abstynencji w ciąży oraz rekomenduje stosowanie w gabinetach narzędzi przesiewowych, takich jak kwestionariusz AUDIT-C.
Obecnie w polskim systemie ochrony zdrowia nie istnieje odrębne świadczenie Narodowego Funduszu Zdrowia przeznaczone na diagnostykę i leczenie FASD. Opieka nad dziećmi pozostaje rozproszona między systemem oświaty, psychiatrią dziecięcą i rehabilitacją.
Eksperci zwracają również uwagę na potrzebę ostrożnej interpretacji wyników biomarkerów – testy EtG mogą dawać wyniki fałszywie dodatnie m.in. pod wpływem stosowania kosmetyków do włosów. Wskazują jednocześnie na wyzwanie systemowe, jakim pozostaje brak bezpłatnych i anonimowych ośrodków leczenia uzależnień przeznaczonych bezpośrednio dla kobiet w ciąży.
Wyniki badań laboratoryjnych obecności biomarkera EtG we włosach kobiet w ciąży (IMiD 2022–2023)
| Kategoria / Wskaźnik | Odsetek badanych pacjentek |
|---|---|
| Deklaracja spożywania alkoholu po rozpoznaniu ciąży w wywiadzie lekarskim | 0% |
| Wykryta ekspozycja na etanol w badaniu biomarkerów (EtG+) | 50% |
| Spożycie alkoholu między zapłodnieniem a rozpoznaniem ciąży | 32% |
| Wyniki wskazujące na znaczne spożycie alkoholu | 10% |
| Świadome spożywanie alkoholu w trakcie ciąży (deklarowane) | 3% |
Badanie Instytutu Matki i Dziecka, lata 2022–2023
Częstość występowania zaburzeń z grupy FASD w Polsce
Dane z polskiego badania populacyjnego ALBO-FASD (2017)
Słownik pojęć
- EtG
- Etyloglukuronid – bezpośredni metabolit alkoholu etylowego wykorzystywany jako biomarker rzetelnie oceniający ekspozycję na etanol (np. w badaniu próbek włosów).
- FASD
- (Fetal Alcohol Spectrum Disorders) Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych – zbiorcze określenie na zespół zaburzeń rozwojowych, fizycznych i neurorozwojowych wynikających z ekspozycji płodu na alkohol.
- FAS
- (Fetal Alcohol Syndrome) Płodowy Zespół Alkoholowy – najbardziej zaawansowana postać FASD charakteryzująca się wadami rozwojowymi, uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego i specyficznymi cechami dysmorfii twarzy.
- AUDIT-C
- Krótki, standaryzowany kwestionariusz przesiewowy (wersja skrócona testu AUDIT) służący do identyfikacji osób pijących alkohol w sposób ryzykowny lub szkodliwy.
